Makrofity mają moc! Funkcje makrofitów

Kontynuując tematykę związaną z makrofitami chciałbym przybliżyć czytelnikom funkcje jakie mogą pełnić makrofity w jeziorach oraz rzekach:

Po pierwsze makrofity zapobiegają intensywnym zakwitom wody. Większość czytelników zapewne pamięta albo miało okazję zaobserwować sytuację, gdy nad jeziorem jest zakaz kąpieli. Zdarza się tak np., gdy woda kwitnie i ma taki zielony lub niebieskawo-zielonkawy kolor. Taki kolor wodzie nadają duże skupiska sinic planktonowych (bakterii sinicowych). Często wtedy zamyka się kąpielisko, ponieważ taka woda może prowadzić do podrażnień skóry. Jeżeli kwitną akurat toksyczne gatunki sinic, to połknięcie takiej wody może prowadzić też do różnego typu zaburzeń neurologicznych lub zaburzeń układu pokarmowego. O kąpieliskach i zakwitach sinicowych pisałem w pierwszych wpisach na blogu.

Kolejną funkcją jest, szczególnie w przypadku grupy makroskopowych glonów czyli ramienic, wtrącanie dużej ilości węglanu wapnia. Znaczna ilość tego związku odkłada się na dnie zbiornika i pod ciśnieniem wody tworzą się warstwy kredy jeziornej. Takiemu odwapnianiu wody towarzyszy strącanie fosforu w formie fosforanu wapnia. Prowadzi to do zmniejsza jego dostępność dla fitoplanktonu i pomaga utrzymywać dużą przezroczystość wody. Długie okresy z dobrą przezroczystością wody wspomagają utrzymaniu tak zwanego stanu czysto-wodnego, zwłaszcza w jeziorach umiarkowanie żyznych i płytkich zgodnie z teorią alternatywnych stanów stabilnych zaproponowaną 30 lat temu przez Scheffer i in. (1993).

Makrofity są również ważne, ponieważ są miejscem życia wielu organizmów. Stanowią schronienie dla wielu ryb, ponadto narybek może się chować w roślinach. Co ciekawe część gatunków ryb składa ikrę wyłącznie na makrofity. Zooplankton (drobne bezkręgowce) mogą też się schować wśród makrofitów przed rybami, które chcą je zjeść. Nawet pijawki mogą się schować wśród makrofitów i czekać na swoją ofiarę. Nieroztropny pływak, buszujący wśród makrofitów, też może stać się celem ukrytych wśród makrofitów pijawek.

Kolejną funkcją jest to, iż makrofity stanowią pokarm dla ptactwa wodnego oraz różnych ryb, a zwłaszcza amura białego, który zjada rośliny w każdej postaci – nie gardzi nawet pokrytymi węglanem wapnia (tak jakby skorupką od jajka) ramienicami o czym możecie przeczytać w publikacji naukowej autorstwa Krupska i in. (2012). Ptactwo wodne, również nie stroni od ramienic co opisano dość szczegółowo w ostatnim roku (Fox i Stīpniece 2024).

Następnie tak jak już opisałem, w poprzednim wpisie, makrofity mogą wskazywać na jakość wody jaki bioindykatory. Pełnią one taką funkcję dzięki temu, że wiemy, z różnych badań, w jakich warunkach środowiska czują się dobrze a w jakich źle.

Makrofity są więc bioindykatorami czyli organizmami żywymi, które wskazują na jakość środowiska w którym żyją. Takimi bioindykatorami mogą być również zwierzęta, jednak jak zdążyliście zauważyć tu rozpisuje się o głównie o roślinach.

Makrofity funkcję wskaźnikową czyli bioindykacyjną w ocenie jakości wody mogą pełnić dwojako. Samo występowanie poszczególnych gatunków może świadczyć o danej jakości wody. Ważna jest również powierzchnia w jeziorze jaką zajmują. W przypadku wielkopowierzchniowych płatów, łąk, ta wartość wskaźnikowa jest inna niż w przypadku małych kępek lub pojedynczych roślin. Duże pokrycie dna specyficznymi gatunkami roślin może świadczyć o tym, że te warunki w jeziorze są dobre a nawet bardzo dobre. Zazwyczaj jednak fakt występowania dużych podwodnych łąk ma większą wartość dla całego jeziora niż sporadycznie występowanie nawet cennych, rzadkich gatunków.

Makrofity mają moc! Ponieważ:

• występujące i tworząc gęste łąki na dnie zbiornika nie dopuszczają do zakwitów wody także tych, bardziej groźnych, tworzonych przez sinice planktonowe
• wytwarzają związki hamujące rozwój innych organizmów zwłaszcza glonów planktonowych – jest to tak zwane oddziaływanie allelopatyczne
• wpływają na przezroczystość wody gdyż:
  • wbudowując substancje odżywcze w swoje struktury przed glonami czy sinicami nie pozwalają im się intensywnie rozwinąć;
  • stabilizują osady i nie pozwalają im się ponownie podnosić;
  • oczyszczają wodę spływającą do jeziora – zwłaszcza rośliny szuwarowe rosnące na brzegu – więcej o roli hydrofitów tj. roślin wodnych (czyli też makrofitów) w oczyszczaniu wody na przykładzie systemów rzecznych znajdziecie we wpisie na blogu Świat Wody;
• są pożywienia dla różnych grup zwierząt  (ryb dla ślimaków dla ptactwa wodnego);
• Dzięki nim niektóre ryby mogą się rozmnażać – niektóre organizmy składają jaja tylko na roślinności wodnej np. sieja i sielawa składają ikrę na ramienice z rodzaju krynicznik
• są schronienie dla różnych wodnych organizmów
• zwiększają bioróżnorodność na danym obszarze, ponieważ te gatunki, które są związane z wodą są specyficzne tylko dla obszarów wilgotnych i wodnych, ale także poprzez to, że niektóre organizmy występują tylko z uwagi na to, że makrofitów zasiedlają już dany ekosystem

Jeżeli jesteście zainteresowanie przeczytaniem więcej na temat roli roślinności wodnej i szuwarowej w funkcjonowaniu jezior polecam artykuł, który popełniłem wraz z promotorem mojej pracy magisterskiej i doktorskiej w trakcie realizacji studiów doktoranckich. Znajdziecie go pod tym linkiem: Rola roślinności wodnej i szuwarowej.

Literatura

Krupska, J., Pelechaty, M., Pukacz, A., Ossowski, P., 2012. Effects of grass carp introduction on macrophyte communities in a shallow lake. Oceanol. Hydrobiol. Stud. 41, 35–40. https://doi.org/10.2478/s13545-012-0004-4

Fox, A.D., Stīpniece, A., 2024. Interactions between stoneworts (Charales) and waterbirds. Biol. Rev. 99, 390–408. https://doi.org/10.1111/brv.13027

Pełechaty, M., Pronin, E., 2015. Rola roślinności wodnej i szuwarowej w funkcjonowaniu jezior i ocenie stanu ich wód. Stud. Limnol. Telmatologica 9, 25–34.

Piotrowicz, R., 2004. 3140 – Twardowodne oligo– i mezotroficzne zbiorniki z podwodnymi łąkami ramienic Charetea, in: Herblich, J. (Ed.), Poradniki Ochrony Siedlisk i Gatunków Natura 2000 – Podręcznik Metodyczny. T. 2: Wody Słodkie i Torfowiska. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, pp. 48–58.

Scheffer, M., Hosper, S.H., Meijer, M.-L., Moss, B., Jeppesen, E., 1993. Alternative equilibria in shallow lakes. Trends Ecol. Evol. 8, 275–279. https://doi.org/10.1016/0169-5347(93)90254-M